Nowożytne ordery  monarchii europejskich i papieży

W poprzednim odcinku zaprezentowano ordery średniowiecznych zakonów rycerskich. Obecnie przedstawimy historię orderów ustanowionych przez europejskie monarchie i papieży w latach 1514 - 1905

Zanim  ordery stały się symbolem wyróżnienia za zasługi, stanowiły odznakę przynależności do rycerskich zakonów, stowarzyszeń, bractw lub związków. Niektóre ordery katolickich zakonów rycerskich omówione w poprzednim artykule przedstawia (il. 1) . Po zakończeniu wypraw krzyżowych i reconquisty od XV w. straciły na znaczeniu dawne zakony o charakterze militarno-religijnym. Zaczęły się one przekształcać w zeświecczone zakony działające przy głowie państwa. W miejsce dawnych zakonów rycerskich powstają zgromadzenia przyjmujące do swego grona wyłącznie osoby zasłużone dla państw a lub dla aktualnie panującego władcy, nie zawsze "szlachetnie urodzone" jak wpływowi kupcy i bankierzy. Tak ukształtowały się zakony dynastyczne i zakony państwowe, które przetrwały w takiej formie do XVIII w. Ich ordery przekształciły się w dzisiejsze angielskie ordery państwowe dla zasłużonych jak: Order Podwiązki i Order Łaźni albo duński Order Słonia. W ciągu XVII - XVIII w. większość państw europejskich posiadała już własne ordery. Coraz częściej kapituły orderów zaczęły nadawać ordery za faktyczne zasługi względem państwa, najczęściej za zasługi wojenne, ale również i za zasługi o charakterze cywilnym, pokojowym np. w dyplomacji. Nadawano je przede wszystkim szlachcie, ale coraz częściej także osobom z innych stanów.

Podział ten umożliwiał odznaczanie osób w zależności od stanowiska zajmowanego w wojsku lub w strukturach urzędniczych jak np. Order Legii Honorowej, ustanowiony we Francji w 1802 roku, który później stał się pięcioklasowy. Najczęściej stosowano podział orderów na trzy lub pięć klas i trzy stopnie: złoty, srebrny i brązowy. Ten podział, rozpowszechniony przez kapituły wielu orderów po roku 1815 przetrwał do czasów współczesnych i jest wspólnym dziedzictwem krajów europejskich. Dalsze porządkowanie systemu zapewniało wprowadzenie hierarchii ważności orderów i karencji czyli okresu czasu między nominacją, a promocją. Jak widać na (il. 4 - 23) wśród nowożytnych orderów nadal dominuje wzór czteroramiennego krzyża. W XIX w. pojawia się nowy wzór: krzyż pięcioramienny w Orderze Francuskiej Legii Honorowej i siedmioramienny w Orderze św. Michała i św. Jerzego. Wśród papieskich orderów w Orderze Piano z 1847 r. pojawia się ośmiopromienna gwiazda. Jako zawieszenie orderów nadal przeważają korony cesarskie lub królewskie oraz wieńce laurowe. Po wprowadzeniu podziału orderu na klasy często każdej klasie odpowiadały różniące się wymiarami, dodatkowymi elementami i sposobem noszenia znaki orderu np.:

Wszystkich odznaczonych tytułowano kawalerami i damami danego orderu, a uhonorowanych orderem na łańcuchu lub krzyżem wielkim tytułowano ekscelencjami. Krzyże Kawalerskie wg przyjętego obyczaju damy noszą upięte na kokardzie wysoko na lewej piersi, a znaki Krzyża Wielkiego Orderu pomniejszone zawieszone przez ramię na nieco węższych wstęgach niż te, na jakich noszą je mężczyźni wraz z gwiazdą orderu. Z orderami wiążą się specjalne stroje jak np. płaszcze rycerskie oraz mundury i czapki noszone przez odznaczonych Krzyżem Wielkim Orderu co przedstawiają (il. 2) i (il. 3).

W tej sytuacji także Stolica Apostolska dokonała rewizji i odnowienia zakonów rycerskich, przekształcając je w ordery papieskie o charakterze nowożytnym, wyłącznie honorowe, ale przyjmujące pewne specyficzne kryteria przy odznaczaniu osób. W obowiązujących statutach ustanowionych orderów wymóg religijności kandydata został utrzymany, a nawet szczególnie wyeksponowany. W XIX wieku utrwaliło się pięć nowożytnych orderów papieskich, z czego dwa przyjmują członków wyłącznie z tytułu ich zasług dla Kościoła (ordery di merito). Jeden honoruje tylko osoby szlachetnie urodzone, a dwa pozostałe zachowują charakter mieszany. Kolejność ich wg stopnia ważności jest następująca: 1. Najwyższy Order Chrystusa, 2. Order Złotej Ostrogi, 3. Order Piano, 4. Order św Grzegorza Wielkiego, 5. Order św Sylwestra.

Najstarszym i najważniejszym orderem papieskim od 1905 roku jest Najwyższy Order Chrystusa zarezerwowany obecnie wyłącznie dla katolickich monarchów i dla katolickich prezydentów w przypadku ich szczególnych zasług dla Stolicy Apostolskiej. Przedstawiono go w poprzednim odcinku jak również w bieżącym na (il. 1) i (il. 3). Drugim co do ważności orderem papieskim jest Order Złotej Ostrogi (iL 21), który nosił początkowo imię św. Sylwestra. Od 1841 r. stał się orderem 2 - klasowym, w których to klasach obowiązywał limit kawalerów, maksymalnie 300 w klasie I- szej, a 150 komandorów w klasie II-giej. Po reformie w 1905 r powstały dwa ordery: Order Złotej Ostrogi zajmujący drugie miejsce w hierarchii i nadawany tylko szefom rządu oraz Order św Sylwestra zajmujący ostatnie miejsce. Obecnie Order Złotej Ostrogi ma wyłącznie jedną klasę kawalerów, których nie może być więcej niż 100. Krzyż orderu jest zawieszony na zawieszce przedstawiającej trofea wojenne, a do jego noszenia nie używa się już wstęgi tylko ozdobnego złotego łańcucha. Trzecim w hierarchii ważności orderem jest XV-wieczny Order Piano (il. 19), którego zrekonstruowany w 1847 r. przez papieża Piusa IX. Był to jedyny order papieski do 1939 r przeznaczony dla osób pochodzenia szlacheckiego. Uhonorowany tym orderem nieszlachac równocześnie otrzymywał szlachectwo. Kawalerowie I-szej klasy uzyskiwali szlachectwo dziedziczne, a kawalerowie II-giej klasy szlachectwo osobiste. Order w formie gwiazdy podkreślał, że kawalerem mógł zostać również niekatolik. W 1856 r. Order Piano podzielono na trzy klasy: Kawalera Wielkiego Krzyża, komandorów i kawalerów W 1939 r. papież Pius XII ustanowił złoty łańcuch dla Kawalerów Wielkiego Krzyża i zniósł możliwość uzyskiwania szlachectwa przy wstępowaniu do zgromadzenia z zachowaniem jednak wszelkich dotychczasowych przywilejów w przypadku starych członków. W 1966 r. papież Paweł VI ustanowił łańcuch dla Orderu Piano przyznawany wszystkim monarchom i głowom państwa przybywającym z oficjalną wizytą do Watykanu. Obecnie Order Piano dzieli się na pięć klas i dostępny jest także dla kobiet. Wstęga orderu ma kolor błękitny z dwoma czerwonymi pasami na bocznych brzegach. Obowiązujący w uroczystościach uniform kawalerów ma również barwę błękitną. Czwrarty z orderów papieskich Order św. Grzegorza Wielkiego (il. 20), został ustanowiony w 1831 r. przez papieża Grzegorza XVI dla uhonorowania zarówno obywateli Państwa Kościelnego, jak i cudzoziemców bez względu na ich pochodzenie społeczne czy sprawowane urzędy lub godności. Od przeprowadzonej reformy w 1834 r order jest trzyklasowy, a wszyscy członkowie zostali podzieleni na dwie grupy w zależności od zasług cywilnych lub wojskowych. Znalazło to swoje odbicie w wyglądzie odznaczeń. W klasie cywilnej krzyż zawieszony jest na złotym wieńcu z liści dębu, a w klasie wojskowej posiada zawieszkę ze złotymi trofeami wojennymi. Wstęga orderu ma kolor czerwony z żółtymi pasami biegnącymi po obydwu jej brzegach. Obowiązujący w spotkaniach uroczystych uniform jest barwy zielonej. W ostatnich latach do orderu przyjmowane są kobiety. Jako piąty w hierarchii występuje Order św. Sylwestra (il. 23), który funkcjonuje od reformy Orderu Złotej Ostrogi, przeprowadzonej w 1841 r i ostatecznego oddzielenia się od tego ostatniego w 1905 r. na mocy dekretu papieża Piusa X. Jest to typowy order (il. 25) za zasługi dla Kościoła dzielący się na cztery klasy: Kawalerów Wielkiego Krzyża, Komandorów z Gwiazdą, Komandorów i Kawalerów. Wstęga orderowa jest czarna z trzema czerwonymi pasami, również czarnego koloru jest uniform obowiązujący w czasie uroczystości, Po za orderami papieskimi już wymienionymi istnieją przyznawane indywidualnie przez papieży medale. Przysługują one ludziom, którzy mają zasługi dla Kościoła jak: Pro EccIesia et Pontifice ustanowiony w 1888 r. przez papieża Leona XIII jako złoty, srebrny i brązowy, oraz Medal Benemerenti, jako złoty, srebrny i brązowy ustanowiony przez papieża Piusa VII prawdopodobnie w 1815 r.

[powrót]