Artykuł ten jest początkiem cyklu poświęconego orderom. W obecnym materiale przedstawiamy historię wybranych orderów nadawanych przez zakony rycerskie w średniowiecznej Europie.

Ordery wywodżą się z tradycji średniowiecznych zakonów rycerskich. Początkowo stanowiły one oznakę przynależności do stowarzyszeń, bractw i związków ryceskich, a później stały się symbolem wyróżnienia za załugi.

Geneza orderów

Symbolem więzi, znakiem przynależności do wspólnoty zakonnej był określony emblemat, który rycerze otrzymywali od suwerena zakonu. Zwykle był to emblemat tekstylny, haftowany lub naszywany, z czasem sporządzany ze złota, barwiony emalią, a nawet wysadzany szlachetnymi kamieniami.

Zakony rycerskie

Najstarsze zakony rycerskie powstały w XI wieku w Palestynie w okresie wypraw krzyżowych w celu  opieki nad pielgrzymami. Do najbardziej znanych należeli: templariusze, joannici, krzyżacyˇi bożogrobowcy. Zakon rycerski templariuszy założony w 1118 roku w Jerozolimie przez rycerzy burgundzkich na miejscu zburzonej świątyni Salomona z końcem XIII wieku został przeniesiony na Cypr, a potem do Francji, gdzie król Filip IV Piękny wymógł na papieżu kasację zakonu, oskarżając templariuszy o herezję. Zakon rycerski joannitów założony około 1130 roku w Jerozolimie powstał z bractwa przy szpitalu św. Jana dla obrony Królestwa Jerozolimskiego  przed Turkami. Po jego upadku w 1291 Joannici osiedlili się na Cyprze, a na początku XIV wieku założyli państwo Rodos.  Od XII wieku działali również na terenie Polski. W 1530 roku osiedlili się na Malcie, stąd ich druga nazwa Kawalerowie Maltańscy. Zakon funkcjonuje nadal (działa także w Polsce). Podlega Watykanowi od 1830 roku, a siedzibą jego jest Rzym. W Polsce najbardziej znanymi są Krzyżacy. Był to niemiecki zakon rycerski założony w 1190 roku w Palestynie pod nazwą Zakon Szpitala NMP w Jerozolimie. Wezwani przez Konrada Mazowieckiego do walki z Prusami przybyli w 1226 roku do Polski, gdzie  po podbiciu Prusów utworzyli z końcem XIII wieku państwo zakonne i rozpoczęli podbój Litwy, Żmudzi i wojnę z Polską. Potęga zakonu krzyżackiego została złamana w bitwie pod Grunwaldem i po wojnie trzynastoletniej w 1466 roku krzyżacy stali się lennikami Polski. W 1525 wielki mistrz sekularyzował zakon   i przekształcił w państwo świeckie lenne w Polsce.  Szczątki zakonu przetrwały w Niemczech i w Austrii do XXI z siedzibą w Wiedniu.

Zakon bożogrobowców powstał w Jerozolimie w 1099 z incjatywy księcia Dolnej Lotaryngii Goltfryda z Bouillon dla sprawowania należytej opieki i obrony Grobu Świętego. Początkowo zakon stanowiło 20-tu kanoników sprawujących służbę duszpasterską i 50 rycerzy krzyżowvch wywodzących się z najlepszych domów podległych Patriarsze - biskupowi Jerozolimy. Stąd zakon różnił się od innych zakonów rycerskich swoistą strukturą organizacyjną i regułą. Bracia świeccy posiadali małżonki, a kanonicy, mogli brać udział w toczonych bitwach z bronią w ręku. Zakon nie posiadał niezależności sądowej. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego wˇ 1291 roku przenieśli swą działalność do europejskich posiadłości. W 1163 roku zostali sprowadzeni do Polski - do Miechowa, gdzie założyli zakon, który przetrwał do kasacji do 1810 roku. Obecnie zakon ten powrócił do Polski m 1996 roku i podjął statutową działalność. Nieco inny, charakter posiadały wspólnoty, religijne, a później zakony rycerskie powstałe na Półwyspie Iberyjskim powołane do walki z miejscowymi Maurami w epoce reconquisty. Bvłyy to zakony typowo wojskowe jak: hiszpański -Siekiery, z Barcelony Alcantary; Calatrawy, z Kastylii, św. Jakuba od Miecza z Compostelli, NBP z Montesy oraz portugalskie - Skrzydła św . Michała, św. Benedykta z Avis, Chrystusa, Wieży i Miecza oraz Miecza św. Jakuba. Tolerowały one w swoich szeregach żonatych rycerzy i ich żony a nawet dopuszczały je jak w zakonie św. Jakuba z Compostelli jako pełnoprawne damy zakonu do władania mieczem. Zakony osiadłe w Europie północno-wschodniej takie jak krzyżacy i Zakon Kawalerów Mieczowych założony w 1202  roku w Inflantach dla obrony Kościoła i zwalczania pogan miały głównie charakter militarny.

Nowe znaczenie zakonów a ordery

Z końcem średniowiecza, po zakończeniu wypraw, krzyżowych, reconquisn, i chrystianizacji narodów wschodnich w Europie - straciły na znaczenia dawne zakony o charakterze militarno-religijnym.

Przeważnie wszystkie ordery związane były z nadaniem odznaczonym praw szlacheckich dziedziczne lub osobistych., o ile ich jeszcze nie posiadali. Odznaczeni po przyjęciu przez środowisko zakonu tworzyli grono kawalerów danego orderu. Na czele ich stały kapituły orderowe, które w niektórych państwach europejskich dotrwały do czasów współczesnych, jak np. w Anglii.

Młodą dyscypliną wśród nauk pomocniczych historii jest falerystyka Ľodznaczeniach. W polskiej literaturze tego przedmiotu istnieje brak katalogów orderów zakonów rycerskich zwłaszcza ustanowionych w średniowieczu. Brakuje na przykład opisów jak niektóre z nich wyglądały, jak np. hiszpańskiego zakonu  orderu Siekiery (1149) czy portugalskiego zakonu order Skrzydła św. Michała (1171).

Do przybliżenia czytelnikom informacji o historii założenia zakonu i ustanowienia najważniejszych orderów i ich funkcjonowania załączono zestawienie ( il.4 - il. 23), opracowane w oparciu o literaturę zagraniczną.

Zestawienie wybranych orderów zakonów rycerskich ustanowione w średniowieczu

Korzystając z przedstawionego materiału należy pamiętać, że wymienione daty i imiona  władców dotyczą pierwszego ustanowienia orderu mimo niekiedy ponownego przywracania tego orderu przez innego władcę, a towarzyszące opisom wizerunki orderów mogą różnić się od pierwowzorów niektórymi szczegółami, gdyż pochodzą z późniejszych czasów (il. 4 - il. 23) - Wybrane ordery zakonów rycerskich ustanowione w średniowieczu. Tabela - Zestawienie wybranych orderów zakonów rycerskich ustanowione w średniowieczu).

Przedstawione wizerunki orderów pochodzą od pierwotnych znaków przynależności do określonych zakonów rycerskich. Składają się z dwóch części: zapinki i orderu, a nawet jak w przypadku orderu św. Jerzego jeszcze z przywieszki pod orderem. Wszystkie części orderów są zdobione zgodnie ze sztuką heraldyczną, barwami godłami o symbolice rycerskiej i religijnej najważniejszej w kulturze chrześcijańskiej. Jak widać najczęściej występującą formą orderów jest krzyż joannitów pochodzący, od krzyża greckiego z różnymi modyfikacjami lub krzyż łaciński rzadziej medalion. Pośrodku krzyża typu joannitów w wieńcu występują medaliony a wizerunkami świętych patronów rycerstwa jak: św. Łazarza, św. Huberta, św. Michała, zaś miedzy ramionami krzyża przestrzeń wypełniają heraldyczne motywy roślinne, jak lilie lub zwierzęce, jak orły i lwy; albo główki serafinów; jak na orderze serafinów. Również występują ordery w formie medalionów przedstawiające sylwetki świętych jak św. Jerzego lub znane z mitologii zwierzęta jak mityczne złote baranie runo w płomieniach lub sylwetka używanego w bojach przez starożytnych wojowników - słonia. Zapinki orderowe najczęściej przedstawiają rycerskie trofea w postaci zbroi, tarczy; chorągwi albo ośmiopromiennej gwiazdy z gorejącym sercem Chrystusa pośrodku lub korony królewskie i książęce. W niektórych orderach widzimy inskrypcje pisane alfabetem łacińskim lub greckim, które wyrażają dewizę orderu. W ogół są to precjoza świadczące o bardzo wysoko stojącej wówczas sztuce jubilerskiej i będące dowodem bogactwa kultury europejskiej tego okresu. Podziwiać należy; że ówcześni artyści - rzemieślnicy potrafili na tak małym kawałku metalu zawrzeć tak wiele treści, które potrafią wyzwalać takie emocje.

[powrót]